Bektaşilik, Balkanlarda İsrail'in İslam, İran ve Türkiye'ye Karşı Bir Aracı Haline mi Geliyor?

Bektaşilik, Balkanlarda İsrail'in İslam, İran ve Türkiye'ye Karşı Bir Aracı Haline mi Geliyor?

Olsi Jazexhi

Özet

Bu makale, Bektaşiliğin Arnavutluk’taki değişen rolünü ve özellikle İsrail ile yakınlaşmasının İslam dünyası, İran ve Türkiye ile ilişkiler üzerindeki etkilerini ele almaktadır. Arnavutluk Başbakanı Edi Rama’nın, Bektaşi lideri Baba Edmond Brahimaj (Baba Mondi) ile işbirliği içinde yürüttüğü; Bektaşiliği geleneksel İslami kurumlardan uzaklaştıran ve İsrail ile daha yakın ilişkiler kurmayı teşvik eden politikaları incelemektedir. Tiran’da bir “Bektaşi devleti”nin kurulması, İranlı Halkın Mücahitleri Örgütü (MEK) örgütüne ev sahipliği yapılması ve İran’ın diplomatik misyonunun sınır dışı edilmesi gibi gelişmeler, Arnavutluk’un İsrail ve ABD çıkarlarıyla uyumlu hale getirilmesine yönelik daha geniş bir stratejinin parçaları olarak değerlendirilmektedir. Makale ayrıca, Arnavutluk’taki Sünni ve Şii Müslümanlara yönelik baskıları, Gülencilerin Arnavutluk Müslüman Cemaati üzerindeki etkisini ve Bektaşi tarikatının Şii İslam’ın İran merkezli versiyonundan İsrail yanlısı bir çizgiye kayışını da tartışmaktadır. Bu gelişmelerin, Bektaşiliği daha geniş Müslüman dünyasından tecrit ederken, İsrail’in jeopolitik hedeflerine hizmet eden “Şii-Siyonist” bir İslam yaratmaya yönelik kasıtlı bir çabayı yansıttığı görüşü savunulmaktadır. Aralarında Türk ve Arnavut analistlerin de bulunduğu eleştirmenler, “Bektaşi devleti” projesini, Müslüman birliğini bölmeyi ve İran’ın bölgesel etkisine karşı koymayı amaçlayan İsrail nüfuzunun bir aracı olarak görmektedir. Makale, Bektaşiliğin Balkanlar’da İslam, İran ve Türkiye’ye karşı siyasi bir araç olarak kullanılıp kullanılmadığını sorgulayarak sona ermektedir.

Anahtar Kelimeler:

Bektaşilik, Arnavutluk, İsrail, İran, Türkiye, Edi Rama, Baba Edmond Brahimaj (Baba Mondi), Şii İslam, Sünni İslam, Halkın Mücahitleri Örgütü (MEK), Gülen Hareketi, İslam dünyası, Balkanlar

1. Edi Rama ve Bektaşi Devleti

12 Eylül 2024’te İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog Arnavutluk’u ziyaret ettiğinde, İsrail Gazze’deki soykırımının zirvesindeydi. Onu karşılayan iki Müslüman din adamı vardı: Temmuz 2011’de Arnavutluk Bektaşi Cemaati’nin başına getirilen, eski bir asker olan Baba Edmond Brahimaj ve Arnavutluk Müslüman Cemaati’nin Gülenci başkan yardımcısı Taulant Bicaj. Bu iki din adamı, Müslüman dünyasında başka hiçbir din adamının cesaret edemeyeceği bir şeyi yaptı: Kutsal Topraklar’da soykırım yapan bir devletin başkanıyla görüştüler.

İsrail Cumhurbaşkanı’nın ziyareti sırasında Arnavutluk Başbakanı Edi Rama, yaptığı konuşmada yalnızca hükümetinin İsrail’e bağlılığını ve Hamas’a, dolaylı olarak da İran’a yönelik düşmanlığını dile getirmekle kalmadı, aynı zamanda dünyanın dört bir yanındaki İsraillilere, İsrail’den ayrılarak Arnavutluk’a yerleşmeleri için çağrıda bulundu.[1] Herzog’un ziyaretinden dokuz gün sonra, The New York Times’a verdiği bir röportajda Rama, hükümetinin Arnavutluk’ta bir Bektaşi devleti kurma planları olduğunu açıkladı. Röportajda, Bektaşi devleti, dini hoşgörünün bir kaynağı olarak tanımlandı; ancak İran tarafından tanınmayacağı belirtildi.[2]

Rama, bir Bektaşi devleti ilan etme konusundaki tuhaf fikrinde diretmeyi sürdürdü ve 23 Eylül 2024’te Birleşmiş Milletler’e, Tiran’da egemen bir Bektaşi devletinin kurulduğunu bildirdi.[3]

Bu açıklamalar, Arnavutluk’taki Mücahit teröristlerin varlığını savunan Başbakan’ın, Birleşmiş Milletler’de[4] İran’a yönelik tekrarlanan saldırılarının ardından gelmiştir. Rama, Bektaşi devleti ve İranlı mücahitler konusunu ABD’deki İsrail lobisinin önünde gündeme getirmiş ve burada, ABD’nin Antisemitizmle Mücadele ve İzleme Özel Temsilcisi Büyükelçi Deborah Lipstadt tarafından ödüllendirilmiştir. [5]

2. Edi Rama Arnavutluk'ta Müslümanlara Zulmetti

Başbakan Rama Arnavutluk'ta sadece hükümetlerindeki yolsuzluklarla değil aynı zamanda İslam'a, Müslümanlara, İranlılara ve Türklere olan nefretiyle de tanınıyor. Müslüman kökenli Arnavutların çoğunun aksine Rama'nın ailesi Ulah-Katolik azınlığın bir parçasıdır. 2005 yılında Sali Berisha Arnavutluk Başbakanı olduğunda, Rama Demokrat Parti başkanına “Kaddafi tarafından gönderilen” (Libya'da eğitim görmüş danışman Dritan Mishta'yı kastediyor) ya da “Esad tarafından gönderilen” (Arnavutluk Gizli Servisi'nin eski başkanı Başkim Gazidede'yi kastediyor) kişilerden tavsiye alan bir “İslamcı” diyerek saldırmıştı. [6] Rama, Başbakan olduğu 11 Eylül 2013 tarihinden bu yana Arnavut Müslümanlara yönelik nefretini defalarca dile getirdi. Hükümetlerindeki bakanların çoğu Hıristiyan isimlerdi. Önde gelen danışmanları ve arkadaşları arasında Maks Velo, Sandër Lleshi, Artan Shkreli, Ben Blushi, Fatos Nano ve Piro Misha gibi Arnavutluk'ta Müslümanlara yönelik nefret, İslamofobi ve yabancı düşmanlığıyla tanınan isimler yer almaktadır.

Rama, Başbakan olduktan birkaç ay sonra, hükümeti; Suriye cihadına katıldıkları bahanesiyle, ülke genelinde onlarca Müslümanın tutuklanmasını ve hapsedilmesini emretmiştir. Polis ve İçişleri Bakanlığı, dini ve siyasi inançları nedeniyle aşırılık yanlısı olarak damgalanan yüzlerce Müslümanın isimlerini içeren listeler hazırlamıştır.[7] Rama’nın yönetimi altında, İçişleri Bakanlığı, Terörle Mücadele Polis Müdürlüğü’nü genişleterek 15 olan polis sayısını 104’e çıkardı. Arnavutluk’taki Terörle Mücadele Polisi, son yıllarda masum Müslümanları takip ve taciz etmekle ün salmıştır.[8] Müslümanların tutuklanması, camilere yapılan saldırılar ve Terörle Mücadele Polisi’nin zulmü, Kasım 2016’da zirveye ulaştı. Edi Rama hükümeti, İsrail Mossad’ının talebi üzerine; ülke genelinde onlarca Arnavut ve Kosovalı Müslümanı, Arnavutluk’ta maç yapması planlanan İsrail futbol takımına karşı bir terör saldırısı planlamakla suçlayarak gözaltına alıp darp etmiştir.[9]

Sünni Müslümanları hedef alan Edi Rama hükümeti, 2016 yılında, Meryem Recavi liderliğindeki İranlı Halkın Mücahitleri Örgütü’nden (MEK) 3.000 teröriste ev sahipliği yapmayı kabul etti.[10] Mücahitler, Manza Kampı’ndan ve İsrail istihbarat servisi Mossad ile işbirliği içinde; Arnavutluk, Balkanlar ve Avrupa’daki İran varlığına karşı art arda saldırılar düzenlediler.

Mücahitlerin ve İsrail’in, İran’ı Arnavutluk’tan çıkarma taleplerine yanıt veren Edi Rama rejimi, ülkede faaliyet gösteren tüm İran kuruluşlarını, vakıflarını ve okullarını kapattı. Hükümet, kendi ülkelerine karşı Mücahitlerin terörist mezhebine hizmet etmeyi kabul edenler dışında, Arnavutluk’ta yaşayan tüm İranlıların banka hesaplarını dondurdu.

Rama’nın Mücahitler ve Meryem Recavi’nin grubu ile yakınlaşmasının doruk noktası, Mücahitlerin Arnavutluk topraklarından İran’a karşı saldırılar düzenlemesine, dezenformasyon kampanyaları yürütmesine ve Manza’daki Mücahit Kampı’ndan ayrılmaya ya da oradaki yaşamı ifşa etmeye çalışan Kanada, Arnavutluk ve İran vatandaşlarına saldırmasına izin verirken, aynı zamanda Arnavutluk’un İran Büyükelçisini ve bir diplomatını sınır dışı ettiği 2018 yılında yaşandı.[11] İran’a yönelik bu saldırılar nedeniyle, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ve ABD hükümeti, Başbakan Edi Rama’ya şahsen teşekkür etmiştir.[12]

Rama hükümetinin, Arnavutluk’taki İranlı ve Şii gruplara yönelik saldırıları, Sünni İslam’a yönelik saldırılarla paralellik göstermiştir. Edi Rama hükümeti, 2020 yılında İmam Genci Balla’yı 41-Bis sistemi kapsamında tecrit etmiş; kendisini izole etmiş, ona psikolojik şiddet uygulamış ve helal gıdaya erişimini engellemiştir.[13] Edi Rama hükümetinin görev süresi boyunca İslam’a karşı gerçekleştirdiği bir diğer saldırı da, 2016 yılında Türkiye tarafından terörist bir hareket olarak ilan edilmesine rağmen, Arnavutluk Müslüman Cemaati’ni kontrol eden Gülenist harekete verdiği destek olmuştur. Sünni Müslümanlar, tümüyle Gülenist olan Müslüman Cemaati’nin yönetiminden dışlanmışlardır.

Arnavutluk’ta Şii İslam’a yönelik kurumsal saldırılar, 2022 yılında doruğa ulaştı. O yılın Eylül ayında, Edi Rama rejimi İran’la diplomatik ilişkileri kesti, ülkedeki İran Büyükelçiliği’ni kapattı ve Temmuz 2022’de Arnavutluk’u hedef alan siber saldırıların arkasında olduğuna dair herhangi bir kanıt olmaksızın İran’ı suçladı.[14] Rama’nın İran’a yönelik saldırıları, ABD ve İsrail hükümetleri tarafından desteklendi ve koordine edildi; bu hükümetler de Rama’nın eylemlerini güçlendirerek, İran’a ve Filistin’e verdiği desteğe karşı büyük bir dezenformasyon kampanyası yürüttüler.

3. Baba Mondi, Isaac Herzog ve Bektaşi Devleti Sürprizi

12 Eylül 2024 tarihinde, İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog Arnavutluk’u ziyaret ettiğinde, Bektaşilerin, kendisini “Dünya Lideri” ilan eden Baba Edmond Brahimaj ile özel bir görüşme yaptığı bildirildi.[15] Baba Mondi’nin İsraillilere yakınlığı, Tiran’daki Türk Büyükelçiliği’ni alarma geçirdi. Mart 2024’te Türk Büyükelçi Tayyar Kağan Atay, Baba Mondi’yi İsraillilere yakınlığı nedeniyle açıkça eleştirdi ve kendisine doğrudan çağrıda bulundu:

“Baba Mondi’yi dikkatli olmaya çağırıyoruz; İsrail 30.000’den fazla sivili öldürdü.”[16]

Ancak, Bektaşiler tarafından gizli servis ajanı olmakla suçlanan ve SPAK (Yolsuzluk ve Organize Suçlarla Mücadele Özel Yapılanması) [17] tarafından yürütülen soruşturmalara ait suç dosyalarını elinde bulundurduğundan şüphelenilen[18] Baba Mondi, İsrail ile olan ilişkisine mesafe koymadı.

İsrail Başbakanı’nın ziyaretinden birkaç gün sonra, Başbakan Rama ve Baba Mondi, Bektaşi Devleti’nin kurulduğunu açıkladı. Eski Arnavutluk Dışişleri Bakanı Paskal Milo’ya göre, Bektaşi Devleti kurma hedefi, İsrail’in Müslüman dünyaya karşı kilit bir oyuncu olduğu daha geniş bir küresel yaklaşımın ve oyunun bir parçasıydı.[19] Baba Mondi’nin, Bektaşi Devleti’nin kurulmasının arkasında mı yattığı yoksa İsrail’in küresel İslam’a karşı oynadığı büyük oyunun bir piyonu mu olduğu bilinmiyor. Bektaşi Devleti’nin kuruluş haberinin Edi Rama tarafından kamuoyuna duyurulmasının ardından, bu gelişmeye karşı hazırlıksız görünen Dünya Bektaşi Genel Merkezi, 22 Eylül 2024 tarihinde yaptığı basın açıklamasında, devletin kuruluşundan “haberdar olmadıklarını ve kendilerine danışılmadığını” belirtmiştir.[20]

Ancak bu açıklamalar, daha sonra Baba Mondi’nin tutumunu değiştirmesi ve başbakanın çizgisini takip etmesiyle birlikte geçerliliğini yitirecektir.

4. Türk Gjemë’sinden (Arnavutluk’ta geleneksel bir yas ritüeli,ağıt) İran Dirilişine Bektaşilik

Bektaşi Devleti’nin kurulduğu haberi, Arnavutluk vatandaşlarının yanı sıra pek çok Türk’ü de şaşkına çevirdi. Bu İslam mezhebinin ortaya çıktığı yer olan Türkiye’de, büyük bir Bektaşi topluluğunun yaşadığı göz önüne alındığında, Türk medyası Başbakan Rama ve Baba Mondi’nin açıklamasını bir İsrail projesi olarak yorumladı.^[21]

Arnavutluk’ta, İslam’dan ayrı bir din olmayı ve bir devlet kurmayı amaçlayan Bektaşi Tarikatı, ülkenin Müslüman nüfusunun önemli bir kısmı tarafından benimsenen Şii-Sufi bir tarikattır. Bu tarikatın, 13. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu’da yaşamış olan Hacı Bektaş Veli (ö. 1290 civarı) tarafından kurulduğuna inanılmaktadır. Bektaşi efsaneleri, Hacı Bektaş Veli’nin Sultan Orhan veya I. Murad döneminde Yeniçerilerin manevî koruyucusu olduğunu iddia etmektedir. Tarikat, Balkan halklarının Yeniçeri Ocağı’na alınması yoluyla, bölgedeki Hristiyanların İslamlaştırılmasında önemli bir rol oynamıştır.

Bektaşiliğin muhibi ve Arnavut milliyetçiliğinin ideoloğu Sami Frashëri (Şemsettin Sami), Hacı Bektaş Veli’nin, Horasan bölgesindeki Nişabur şehrinden, İran kökenli bir veli olduğunu iddia etmektedir. Hacı Bektaş, ölümünden sonra tarikatını Pir Balım Sultan’a (ölümü M.S. 1520 civarı) devretmiş; Balım Sultan da tarikatı örgütleyerek Anadolu’da, Hacıbektaş’ta ana tekkeyi (Pîr Evi) inşa etmiştir. Bektaşilik, Osmanlı askeri birliği olan Yeniçeriler için dinî bir tarikat olarak hizmet vermiştir. Ancak, 1826’da Sultan II. Mahmud Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdığında, Bektaşiler de hedef alınmıştır. Bektaşi kelamına vurulan bu darbe, “Bektaşiliğin ilk felaketi” olarak bilinir.İkinci felaket ise, 1925’te Türkiye Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün ülkedeki tüm Sufi tarikatları yasaklamasıyla yaşanmış ve bunun sonucunda Bektaşiler, 1930’da Arnavutluk’ta merkezlerini kurmuşlardır.^[22] 1929 yılında Iskarapar’da düzenlenen Prişta Kongresi’nde, Bektaşiler; Şii İslam’ın On İki İmamı’na inanan bir İslam mezhebi olduklarını^[23] ve İmam Cafer-i Sâdık’ın en önemli imamları olduğunu vurgulamışlardır. ^[24] Bektaşilerin, İran Şii İslamı’nın On İki İmamı ile bağlantısı, Dede Ahmed Myftari’nin 30 Haziran 1967’de Derviş Reşat Berdi’ye verdiği fetvada da görülebilir. Burada, Dede Ahmed; Bektaşilerin, İmam Ali’den İmam Mehdi’ye uzanan imamlar silsilesini, Hünkâr Hacı Bektaş Veli, Seyyid Hüseyin Balım Sultan ve Bektaşî dedeleri aracılığıyla takip ettiklerini belirtmektedir.^[25]

Komünizmin çöküşünden ve Arnavutluk’ta dinlerin yeniden canlanmasından sonra, Bektaşi tarikatı da yeniden canlanmıştır. Şii kökenli olup, komünizmin çöküşünden sonra kitlesel olarak Vahhabilik etkisine giren Sünnîler tarafından gayrimüslim olarak anılan Bektaşiler, Şii dünyasıyla iyi ilişkiler kurmuştur. Türkiye, Suriye, Lübnan, Tacikistan, Irak, İran vb. ülkelerden gelen Şii-Bektaşî-Alevî topluluklar, Bektaşilerle çeşitli ilişkiler kurmuştur. Komünizm sonrası geçiş yıllarında, Bektaşi toplumu İran İslam Cumhuriyeti ve dünya çapındaki Şii çevreler tarafından büyük ölçüde desteklenmiştir. İranlı kurumlar, Bektaşi çocuklarını topluca eğitmiş, tekkeler inşa etmiş ve Bektaşilik hakkında bir literatür üretmiştir. Naim Frashëri’nin Qerbelaja’sı gibi kitaplar; Arnavutluk’ta İran edebiyatı ve mistisizmi üzerine çalışmalar, Arnavut İranologlar, çok sayıda konferans ve yayın, İran İslam Cumhuriyeti kurumları tarafından desteklenmiştir.

Arnavutluk’taki Bektaşilik üzerindeki İran etkisi, Bektaşi tekkelerinde bulundurulan ve İran’dan getirilen İmam Ali fotoğraflarında ve komünizmin çöküşünden sonra İran menşeli kurum ve vakıfların Bektaşi Cemaatine yaptığı yüz binlerce dolarlık yatırımlarda görülebilir.

İran İslam Cumhuriyeti, Bektaşi babalarını, dervişlerini ve muhiblerini; Necef, Kerbelâ, Meşhed, Kûfe, Kum, Tahran ve diğer küresel Şii merkezlerdeki seyahatlerine, haclarına ve eğitimlerine sponsor olarak desteklemiştir.^[26] Baba Reşat Berdi, Baba Edmond Brahimaj ve diğer babalar, İran İslam Cumhuriyeti’nin önde gelen isimleri tarafından ağırlanmış ve Arnavutluk’ta Bektaşilik, İranlı hamilerin yardımıyla yeniden canlandırılmıştır. Ülkedeki birçok tekke, İran’ın sağladığı finansmanla yeniden inşa edilmiş; yüzlerce Bektaşî çocuğu, İran’da eğitim görmüştür.

Sünnî Arap dünyasının 1990’lardan sonra Sünnîliği canlandırmaya odaklandığı, Türkiye’nin ise Balkanlar’daki İslam’ı ihmal ettiği ve Bektaşiliğin Balkanlar’a dönüşünden sonra bile 2002’ye kadar ona destek vermeyi genellikle reddettiği göz önüne alındığında; İran’ın sponsorluğu, Bosna’dan Kosova’ya, Makedonya’dan Arnavutluk’a kadar, Balkanlar’da Bektaşiliğin ve diğer tarikatların canlanmasına yardımcı olan ana kaynaklardan biri hâline gelmiştir.^[27]

5. İran Şiiliğinden İsrail Siyonizm’ine Bektaşilik

İran’ın, komünizm sonrası Bektaşî İslam’ı üzerindeki etkisi, Batılı oryantalistlerin birçok çalışmasında da görülebileceği üzere, Amerikalıları ve İsraillileri endişelendirmiştir.^[28] Irak’ta Saddam Hüseyin rejiminin devrilmesinden ve teröre karşı savaşın bir sonucu olarak Sünnî İslam’ın etkisinin zayıflamasından sonra, Amerikalılar, İran etkisinin bir unsuru olarak gördükleri Şiî İslam’a da saldırdılar. Amerikalıların amacı, İsrail yanlısı bir İslam inşa etmekti; bu doğrultuda Arnavutluk’ta, Bektaşileri İran’dan ve onun Şiî İslam versiyonundan uzaklaştırmaya çalışırken, Sünnî Müslüman Cemaati’nin başına Gülen hareketine mensup kişileri yerleştirmeyi denediler.

Şiî-Bektaşî öğretisinde, İsrailliler lanetlenmiş ve Filistinlilere zulmeden bir halk olarak görülürken; Amerikalılar, 2000’li yılların başında Bektaşilerle çalışmaya başlamış ve böylece Bektaşiler ile İsrailliler arasında ilişkiler kurulmuştur.2007 yılında Baba Mondi’nin davet üzerine Kudüs’ü ziyareti, muhtemelen USAID (Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Kalkınma Ajansı) tarafından desteklenmiştir.^[29] Baba Mondi’nin İsrail ziyareti, birçok Sünnî din adamının USAID tarafından İsrail’e davet edildiği döneme denk gelmiştir.

Bektaşiler ile İsrail arasındaki ilişkiler, Ağustos 2012’de Tiran’da İsrail Büyükelçiliği’nin açılmasının ardından daha da gelişmiştir.[30] Bektaşî Cemaati’nin İran’la ilişkilerinin oldukça yakın olduğu bir dönemde, İsrail, Baba Mondi ile kamuoyu nezdinde ilişkilere başlamıştır. Şubat 2013’te, Baba Mondi, cemaati için İsrail’den yardım talep etmiştir.[31] Büyükelçiliğin açılmasının ardından, İsrail; daha önce İran ve İslam dünyası ile çalışmış bazı Arnavutlarla işbirliği yapmaya başladı. Örneğin, Profesör Şaban Sinani, 2014 yılında İsrail medyasında tanıtımı yapılan Arnavutlar ve İbraniler adlı bir kitap yayımladı.[32] Sinani, bu monografik çalışması nedeniyle “İsrail Devleti’nin Minnettarlığı” ile ödüllendirilmiştir (2014). [33] Şaban Sinani, İsrail etkisinin, İran etkisinin yerini almasının mükemmel bir örneğidir. 1995’ten 2021’e kadar İranlı Saadi Şirazi Vakfı için çalışmış; önce Şehnâme’yi Arnavutçaya çevirmiş, ardından İran-Arnavutluk kültürel ilişkilerini teşvik eden Perla dergisinin baş editörü olmuştur.[34]

Bektaşîler ile İran arasındaki ilişkiler, İranlı Mücahitlerin Arnavutluk’a yerleştirilmesinden sonra bozuldu. Bu İranlı terör örgütü, paramiliter kampını Manza, Dıraç’ta inşa edecektir. Yerleşmelerinin ardından, Mücahitler; Amerikalılar ve İsrailliler tarafından, Arnavutluk’taki İran etkisini zayıflatmak amacıyla kullanılacaktır. Bu baskılar ve İran’a karşı yürütülen yoğun dezenformasyon sürecinin bir sonucu olarak, Arnavutluk; İran büyükelçisini sınır dışı etmiş ve sonunda ülkedeki İran Büyükelçiliği’ni kapatmıştır.[35]

Mücahitlerin, İran’a karşı İsrail’in bir aracı olarak kullanıldığı ilk olay, 22 Mart 2018 tarihinde, Bektaşî Cemaati’nin İmam Ali için düzenlediği ve iki İranlı gazetecinin davet edildiği kongredir. MEK, İranlı gazetecilerin varlığını, İran’ın Arnavutluk’ta kendilerine karşı bir terör saldırısı planladığını iddia etmek amacıyla kullanmıştır.[36] Bektaşi toplumuna ve İran’a şantaj yapan MEK’in yaydığı yalan haberler[37], Arnavutluk’taki çeşitli MEK yetkilileri tarafından dolaşıma sokulmuştur. Mücahitler tarafından yaratılan ve İsrailliler tarafından büyütülen bu düzmece terör olayı, Baba Mondi ve Bektaşilerin İranlılarla iş birliği içinde etkinlik düzenledikleri son örneklerden biri gibi görünmektedir. [38]

Baba Mondi’nin İran ve İsrail ile olan ilişkileri, 2019’dan sonra önemli ölçüde değişmiştir. Bu dönemde, İsrailliler Bektaşî Dünya Genel Merkezi’ne çeşitli ziyaretler gerçekleştirmeye başlamıştır.[39] Temmuz 2019’da, Amerikan Yahudi Kongresi Başkan Yardımcısı, Baba Mondi’yi ödüllendirmiştir. [40] Ekim 2019’da ise Baba Mondi, davet ettiği İranlı gazetecilerin başka, yani terörle bağlantılı, niyetleri olabileceğini açıklamıştır. [41] Aralık 2019’da, Arnavutluk’un şiddetli bir depremle sarsılmasının ardından, İsrail; Dünya Genel Merkezi’ndeki durumu incelemek üzere İSK’den bir ekip göndermiştir. [42]

Bektaşîlerin İsraillilerle iş birliği, 2020 yılında da devam etti. Temmuz ayında, Baba Mondi ile Arnavutluk Sünnî Cemaati’nin Gülenist lideri, Büyükelçi Noah Gendler’in huzurunda Tiran’daki Holokost Anıtı’nın açılışına katıldı.[43]

Ekim ayında, Bektaşî Dünya Genel Merkezi, Baba Mondi ile Arnavutluk Hahambaşısı Yoel Kaplan arasında bir görüşme gerçekleştirildiğini bildirdi.[44] Baba Mondi’nin, Tiran Yahudi Cemaati tarafından başlangıçta reddedilen Yoel Kaplan[45] ile ilişkileri, aşağıda da göreceğimiz gibi, zamanla oldukça gerginleşmiştir.30 Ekim’de Yoel, Baba Mondi ile birlikte barış ve iyilik için çalışacak Peace–Shalom adlı uluslararası bir örgüt kurduklarını açıklamıştır. [46]

Aralık 2020’de, Baba Mondi, Haaretz gazetesi yazarı Benny Ziffer ile bir röportaj yapmış; röportajda kendisine, diğer konuların yanı sıra, Bektaşîlerin Türkiye ve İran ile ilişkileri hakkında da sorular yöneltilmiştir.[47] Baba Mondi’nin İsrail ile ilişkileri, 2021 yılında da devam etti. Ocak ayında, Benny Ziffer şu başlıkla bir makale yayımladı: “Mesihlik İddiasına Sahip ve Kripto-Yahudi Bir Mezhebe Önderlik Eden Sabbatai Zevi’nin İzinde.”[48] Bu makalede Benny Ziffer, 17. yüzyılın sahte Yahudi mesihi Sabetay Sevi’yi bir kripto-Bektaşî olarak tanımlamıştır. Ziffer’in bu yazısı, Baba Mondi’nin İsrailliler arasında tanınmasını sağlamıştır. Mart ayında, İsrail Büyükelçisi Noah Gendler tarafından ziyaret edilen Baba Mondi ve Bektaşîler; İsrail’in Bektaşî varlıklarına yapacağı olası yatırımları ve Baba Mondi’nin, İsrail’deki Yahudi hahamlardan biriyle görüşmek üzere planladığı ziyareti konuşmuşlardır.[49] Mayıs ayında, Baba Mondi, İsrail Büyükelçisi Noah Gal Gendler’in de davet edildiği bir iftara ev sahipliği yaptı. [50] İsrail Büyükelçisi ile düzenlenen bu iftar, Gülenist imam Lauren Luli ve Baba Edmond Brahimaj’ın “utanç verici bir iftara” ev sahipliği yaptığını belirten birçok Arnavut imam[51] tarafından, kamuya açık bir mektupla kınandı.

Bu bildiriden birkaç gün sonra, Baba Mondi, İsrail ordusundan bir albay ve Amerikan Yahudi Komitesi Başkanı Avital Leibovich ile Bektaşî Dünya Merkezi’nde bir araya geldi ve şu açıklamayı yaptı:

“Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail ile dostluğumuz daimi olacaktır ve Dünya Bektaşî Genel Merkezi’nin kapıları bu dost devletlere her zaman açıktır.”[52]

Eski İsrail Knesset Başkan Yardımcısı Hilik Bar, 2021 yılının Ekim ayında Dünya Bektaşî Merkezi’ni ziyaret etti. Baba Mondi, bu ziyarette İsrailli konuğuna; merkezin imkânlarıyla gerçekleştirilebilecek, her iki ülkenin ekonomik ve kültürel gelişimine ve ortak inançlarına katkı sağlayacak çeşitli ekonomik, kültürel ve sosyal projeler sundu. [53]

2022 yılında, Bektaşîlerin İsrail ile ilişkileri ve İran’a karşı tutumları yeni bir yön aldı. İlk olarak, İranlıların ziyaretlerine ve İran ile yürütülen Bektaşî faaliyetlerine dair içerikler, Dünya Bektaşî Merkezi’nin internet sitesinden, tam olarak bilinmeyen bir tarihte kaldırıldı.Bektaşîler ile İranlılar arasındaki elimizdeki son yazışma, Baba Mondi’nin iki İranlıyı “Uluslararası İmam Ali Sempozyumu” için Arnavutluk’a davet ettiği 14 Mart 2018 tarihine aittir.

Temmuz 2022’de Arnavutluk’un siber saldırılara maruz kalmasının ardından, Edi Rama hükümeti İran’la diplomatik ilişkileri kesme sürecini başlatmıştır. İlk adım olarak, Arnavutluk hükümeti; Meryem Recavi’nin Mücahitleri’nin Manza’daki paramiliter kampında Temmuz ayında yapılması planlanan bir toplantıyı iptal etmiştir.[54] Temmuz ayında, Yolsuzluk ve Organize Suçlarla Mücadele Özel Teşkilatı (SPAK), savcılığın talebi üzerine, MEK karşıtı Asila kuruluşunun Tiran’daki ofisine baskın düzenledi. Bu baskında, MEK’i terk eden ve İran’a karşı savaşmayı reddeden 20 İranlı, “İran rejiminin hizmetinde casusluk yapmakla” suçlandı.[55]

Tekrarlanan siber saldırılar, Başbakan Edi Rama tarafından İran ile diplomatik ilişkilerin kesilmesi ve 7 Eylül 2022 tarihinde İran Büyükelçiliği’nin kapatılması için gerekçe olarak gösterilmiştir.[56] İran Büyükelçiliği’nin kapatılmasından birkaç gün sonra, Homeland Justice adlı grubun bilgisayar korsanları, Terörle Mücadele Polisi Başkanı Gledis Nano’ya ait e-postaları ifşa etti.[57] Arnavutluk yargısının yayımlanmasını yasakladığı bu e-postalarda, Terörle Mücadele Polisi’nin ülkedeki Arnavut Sünnî Müslümanlara, Filistinlilere ve İranlılara yönelik saldırılarını, Mossad ve ABD Büyükelçiliği ile iş birliği içinde nasıl koordine ettiği görülüyordu. Bu belgeler ayrıca, İranlı Mücahitlerin; MEK’i terk eden ve Meryem Recavi’nin saflarında İran’a karşı savaşmayı reddeden İranlılara yönelik operasyonlarda, Terörle Mücadele Polisi ile iş birliği yaptığını ortaya koyuyordu.

İran’la ilişkileri tamamen koparan ve siber saldırıların arkasında İran’ın olduğu yönünde asılsız suçlamalarda bulunan Edi Rama hükümeti, Ekim ayında bu saldırılarla başa çıkmak amacıyla İsrail’den yardım talep etti.[58] İran ile diplomatik ilişkilerin kesilmesi, Rama hükümetinin İranlılara karşı başlattığı saldırıların doruk noktası olmuştur. Bu saldırılar, 2018 yılında Mücahitlerin, İran’ın MEK ve Bektaşîlere saldırı düzenleyeceği yönündeki iddialarının ardından başlamıştır. Terörle Mücadele Polisi, Mücahitlere üye olmayan tüm İranlıların banka hesaplarını dondurmuş ve İran Büyükelçisi’ni sınır dışı etmiştir. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ise bu adımlar nedeniyle Edi Rama’ya şahsen teşekkür etmiştir.[59] İranlılara yönelik saldırılar, 2020 yılında da devam ediyordu. Bu yıl içinde, Saadi Şirazi Vakfı’nın yöneticisi “ajan olmakla” suçlanarak sınır dışı edildi ve vakfa bağlı Saadi okulu kapatıldı.[60]

ilişkilerini derinleştirmekteydi. Eylül 2022’de Baba Mondi, İsrail’in yeni Arnavutluk Büyükelçisi Galit Peleg’in karşılama törenine katıldı. Bu törende Baba Mondi şu temennilerde bulundu:

“Büyükelçi Galit’e, Arnavutluk’taki diplomatik misyonunu yerine getirirken başarılar diliyor ve Mukaddes Bektaşî Tarikatı ile İsrail Devleti arasındaki ilişkileri daha da güçlendirme arzumuzu ifade ediyorum.”[61]

İki ay sonra, Kasım ayında, İsrail Büyükelçisi Galit Peleg, Dünya Bektaşî Merkezi’ni ziyaret etti. Ziyaret sırasında, “Bektaşîler’e, Dünya Bektaşî Postnişîni’ne ve özellikle Baba Mondi’ye en yüksek takdirlerimizi sunuyoruz. İsrail Devleti, Bektaşî Cemaati ile Arnavutluk arasında yıllar içinde gelişen karşılıklı ilişkileri takdirle değerlendirmektedir.” ifadelerini kullandı.”[62]

Aralık ayında, Baba Mondi, Başbakan Edi Rama ile birlikte Hahambaşı Yoel Kaplan’ın düzenlediği Hanuka kutlamalarına katıldı.

Öte yandan, Eylül 2022’de Başbakan Edi Rama, İran’ın Arnavutluk’taki büyükelçiliğini kapattığında, terörle mücadele polisi ve Arnavutluk gizli servisine yakınlığıyla bilinen araştırmacı Ervin Karamuço; Mücahitlerin öne sürdüğü “İran’ın terörist saldırı planladığı” iddiasını yeniden gündeme getirerek, Baba Mondi ile Pandeli Majko’nun İran tarafından suikast için hedef alındığını açıkladı.[63]

Bu açıklamadan birkaç hafta sonra, 14 Aralık 2022’de, Bektaşî Cemaati; ülkedeki diğer dinî cemaatlerle iş birliği içinde, Arnavutluk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Bayram Begaj ve Başbakan Edi Rama’ya bir mektup gönderdi. Bu mektupta, dört dinî cemaat (Katolikler, Ortodokslar, Protestanlar ve Sünnî Müslümanlar) Dünya Bektaşî Merkezi’ne özel bir uluslararası statü verilmesi konusunda mutabık olduklarını bildirdi.[64]

Bektaşîlerin İsraillilerle ilişkileri, 2023 yılında da olağan biçimde devam etti. Mart ayında, İsrail’in Arnavutluk Büyükelçisi Galit Peleg, Dünya Bektaşî Postnişîni Baba Mondi’ye teşekkür ederek, “İsrail ile Dünya Bektaşî Merkezi arasındaki ilişkiler, barış ve dinî özgürlükler adına her zaman kardeşçe olacaktır.” ifadelerini kullandı.”[65] 28 Mart’ta, İsrailli öğrencilerden oluşan bir heyet, Tiran’daki Dünya Bektaşî Merkezi’ni ziyaret etti.[66] 31 Mart’ta, Dünya Bektaşî Merkezi ile İsrail Büyükelçiliği, Büyükelçi Galit Peleg’in katılımıyla düzenlenen bir iftara ev sahipliği yaptı.[67] Mayıs ayında, Dünya Bektaşî Merkezi, İsrail Devleti’nin kuruluşunun 75. yıl dönümü kapsamında düzenlenen kutlamalara katıldı.[68] Bu kutlamadan bir gün önce, İsrail Büyükelçisi, bir grup din adamı ve iş insanı; Tiran Belediye Başkanı Erion Veliaj ve İstanbul Maltepe Belediye Başkanı Ali Kılıç ile birlikte, Baba Mondi’ye sürpriz yaparak Tiran’daki Plaza Restoran’da doğum gününü kutladı.[69]

Amerikan Yahudi Kongresi Başkan Yardımcısı Munr Kazmir, 4 Ekim 2023 tarihinde, Dünya Bektaşî Merkezi’ne bağlı Continental Hastanesi’ni ziyaret etti.[70] Bu arada, üç gün sonra, 7 Ekim 2023’te Hamas İsrail’e saldırdığında, Baba Mondi, İsrail Büyükelçiliği’ne bir mesaj gönderdi. Dünya Bektaşî Merkezi, Hamas’ı kınadı ve İsrail’e desteğini ifade etti.[71] yardımına koştuğu 15 ay boyunca, Dünya Bektaşî Merkezi’nden ne Filistinlileri savunan ne de İsrail’i kınayan herhangi bir açıklama yapıldı. Aksine, Bektaşîlerin İsrail ile olan ilişkileri eskisi gibi devam etti.

Gazze’deki Müslümanların, İsrail ablukası nedeniyle açlıkla karşı karşıya kaldığı Ramazan 2024 (Mart) döneminde, Dünya Bektaşî Merkezi, İsrail’in Arnavutluk Büyükelçisi Galit Peleg’in de katıldığı bir iftar düzenledi.[72] Mexhlis.com adlı internet sitesi, Gülenist Arnavutluk Müslüman Cemaati Başkanı ile Dünya Bektaşî Merkezi’nin lideri Baba Mondi arasındaki görüşmeleri kınayarak şu ifadeleri kullandı:

“Arnavutluk Müslüman Cemaati, Gazze’deki soykırımı kınamayan dünyadaki tek Müslüman cemaattir. Arnavutluk Müslüman Cemaati’ndeki Gülenciler ve Baba Mondi liderliğindeki Dünya Bektaşî Merkezi, Filistin’de Müslüman çocukların öldürülmesinden dolayı herhangi bir üzüntü duymaksızın, İsrail ile olan ittifak ve dostluklarını düzenli olarak göstermiştir.”[73]

Nisan ayında, İsrail Turizm Bakanı Haim Katz ve Büyükelçi Galit Peleg, Dünya Bektaşî Merkezi’ni ziyaret etti. Bu ziyarette, her iki taraf da Hamas tarafından rehin tutulanların serbest bırakılması çağrısında bulundu; ancak İsrail’in hapsettiği Filistinli mahkûmlar hakkında hiçbir açıklama yapılmadı.[74]

6. İsrail'in Memnuniyetle Karşılandığı Bektaşi Devleti

Dünya Bektaşî Merkezi’nin İsrail ile ilişkileri, 2024 yılı boyunca olağan biçimde devam etmiştir. 12 Eylül 2024 tarihinde, İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, Tiran’ı ziyaret etmiş ve burada Gülenci bir din adamı ile Bektaşîlerin lideri Baba Mondi ile görüşmüştür.[75] Herzog’un ziyaretiyle birlikte, Baba Mondi’nin ve Arnavutluk Müslüman Cemaati’nin Gülenci Başkan Yardımcısı Taulant Bicaj’ın görüşmesi, Tiran sokaklarında ve internette büyük protestolara yol açtı. Çok sayıda imam ve inanan, Baba Mondi ile Taulant Bicaj’ı, İsrail’in Gazze’de işlediği soykırımın iş birlikçileri olmakla suçlayarak kınadı.[76] Ancak eleştirilerin büyük bölümü, Fethullah Gülen hareketi tarafından kontrol edilen Arnavutluk Müslüman Cemaati’ne yönelmiş; Baba Mondi ve Bektaşîlere yönelik tepkiler ise ikinci planda kalmıştır.[77]

Baba Mondi’nin İsrail Cumhurbaşkanı ile gerçekleştirdiği skandal görüşmeden sadece birkaç gün sonra, 21 Eylül 2024 tarihinde, Arnavutluk Başbakanı Edi Rama, The New York Times’a verdiği röportajda yeni bir açıklama yaptı. Rama, aşırıcılıkla mücadelenin bir parçası olarak bir Bektaşî devleti kurulacağını duyurarak, hem iç hem de uluslararası kamuoyunu şaşkına çevirdi.[78]

Başbakan Rama’nın Bektaşî devletini ilan etmesi, 22 Eylül 2024’te Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmayla resmiyet kazandı. Rama, burada Dünya Bektaşî Müslüman Merkezi’nin “ılımlılık, hoşgörü ve barış içinde bir arada yaşama merkezi” olarak başkent Tiran’da bağımsız bir devlete dönüştüğünü duyurdu.[79] Rama’nın açıklaması, Antisemitizmle Mücadele Hareketi’nin toplantısında İran’a karşı yaptığı saldırılara benzer şekildeydi ve Başbakan, ABD’nin Antisemitizmi İzleme ve Mücadele Özel Temsilcisi Büyükelçi Deborah Lipstadt tarafından ödüllendirilmiştir.[80] Rama, Yahudi ev sahiplerine Arnavutluk’un Mücahitleri Tahran’a teslim etmeyeceğini söyledi:

“Kendi ülkelerinde Tahran tarafından hayatları tehdit edilen binlerce İranlıya sığınak sağladık. Bunun bedelini ödedik; çünkü Tahran rejimi bize karşı siber saldırılar başlatarak hizmet sistemlerimizdeki tüm verileri silmeye çalıştı. Diplomatik ilişkileri keserek ve diplomatik personeli sınır dışı ederek karşılık vermek zorunda kaldık. Ancak tekrar ediyorum ki, İranlılar bizim tarafımızdadır.”[81]

Rama’nın Bektaşî devletinin kuruluşunu ilan etmesi, Arnavutluk kamuoyunda öfkeyle karşılandı. Müslüman ve sivil toplum örgütleri, Arnavutluk Müslüman Cemaati Merkezi önünde protesto gösterileri düzenleyerek İsrail’in Gazze’deki soykırımını ve “Bektaşî devleti”ni kınadı.[82] Avukat Altın Goçak, SPAK’ta Başbakan Edi Rama hakkında, Bektaşî devletini kurduğu gerekçesiyle vatana ihanet davası açtı.[83] Goçak, Bektaşî devletinin, Arnavutluk’u bölmeyi amaçlayan Siyonist gizli servislerin bir projesi olduğunu ilan etti. “Bektaşîler için bir devlet, İranlılar için bir devlet, Filistinliler için bir devlet kurmak ve bu şekilde Arnavutluk’u haritadan silmek istiyorlar,” dedi.[84]

Bu arada, Arnavutluk muhalefetinin lideri Sali Berişa, bu projeyi “Arnavutluk’taki İslam inancını bölmeye yönelik düşmanca bir girişim... Arnavutluk’taki İslam inancının sırtından bıçaklanması...” olarak nitelendirdi. Berişa’ya göre, Edi Rama’nın ifade ettiği gibi Tiran’daki merkezde ve diğer 170 tekkede yargıdan muaf bir devlet kurulması, Arnavutluk topraklarının korkunç biçimde parçalanması anlamına gelir ki bu asla gerçekleşmeyecektir.”[85]

Eski Arnavutluk Dışişleri Bakanı Paskal Milo, Bektaşî devleti kurma fikrinin arkasında İsrail’in bazı şeyleri gizliyor olabileceğini öne sürdü:

“Tüm bunlar, İsrail Cumhurbaşkanı’nın Tiran’a yaptığı ziyaret sırasında Baba Mondi ile özel bir görüşme yapmasının sebebi olmalıdır. Devlet ve hükümet başkanlarının gidip Bektaşîlerin dedesiyle görüşmesi, daha önce yaşanmamış bir şeydir. Daha önce oldu mu bilmiyorum ama protokolde hiç yer almamıştı.” Milo sözlerini şöyle sürdürdü: “İsrail, Arap-Müslüman dünyasıyla olan geleneksel düşmanlığı nedeniyle bu konuyla kesinlikle ilgileniyor. Müslüman toplulukların birlik içinde olmamasıyla yakından ilgileniyor. Eğer Müslümanlar birlik içinde olsaydı, bu her zaman İsrail'in aleyhine olurdu.”[86]

Bektaşî devleti, Sünnî Müslümanlar ve hatta bazı Bektaşîler arasında pek çok eleştiriye yol açtı. Sünnî Müslüman Cemaati bir bildiri yayınlayarak Bektaşî devletiyle arasına mesafe koydu ve şu açıklamayı yaptı:

“Bu bağlamda, ‘modern İslam’, ‘Arnavut İslamı’ ve hatta cumhuriyetimiz içinde bir İslam devletinden bahseden kamuoyu açıklamalarına ilişkin endişelerimizi ifade ediyoruz.”[87]

Bektaşî devleti, Detroit’teki Arnavut tekkesinden Baba Eliton Paşaç tarafından da reddedildi. Paşaç, Bektaşî Cemaatinin bir devlete ihtiyacı olmadığını ve Baba Mondi’nin bu kararı alarak Dünya Bektaşî Merkezi tüzüğünü ihlal ettiğini söyledi.[88]

Türkiye’deki Bektaşî topluluğuyla güçlü bağlantıları olan Baba Eliton’un açıklamaları, Başbakan Rama ve Baba Mondi’nin söylemleri nedeniyle tarikat içinde oluşan bölünmeyi gözler önüne sermektedir. Bu bölünme — ya da bir Bektaşî devleti kurma sapkınlığı — sadece İsrailli çevreler tarafından memnuniyetle karşılanmakla kalmamış, aynı zamanda yalnızca İran’da değil, Bektaşîliğin doğduğu yer olan Türkiye’de de ciddi endişelere yol açmıştır. Mart 2024’te Türkiye’nin Tiran Büyükelçisi Tayyar Kağan Atay’ın, Baba Mondi’ye ve onun İsrail’le[89] ilişkilerine karşı yaptığı açıklama ve Baba Mondi’yi İsrail’le arasına mesafe koymaya çağırması, Ankara’nın Arnavut Bektaşî liderin İsrail’le olan bağlarından duyduğu rahatsızlığı açıkça ortaya koymaktadır.

Türk medyası, Bektaşî devletinin ilanını İsrail ve George Soros’un ortaklaşa yürüttüğü bir komplo olarak değerlendirdi ve kınadı.[90] Bu şüpheler, yukarıda da belirtildiği gibi, eski Dışişleri Bakanı Paskal Milo ve Arnavutluk basınındaki birçok analist tarafından desteklenmiştir. Aslında, Türk yönetiminin Dünya Bektaşî Merkezi ile arasına mesafe koyduğu, Türkiye’nin Tiran Büyükelçiliği’nin Mart 2024’te Elbasan’daki Bektaşî Genel Merkezi’nde, Baba Mondi’nin İsrail yanlısı çizgisine muhalif olarak bilinen Hacı Baba Ardit Selmani[91] ile birlikte bir iftar düzenlemesinden bu yana açıkça fark edilmektedir. Çok sayıda Bektaşî ise Baba Mondi’yi özel olarak “Bektaşîlerin Yezid’i” olarak nitelendirmeye başlamıştır.

Edi Rama’nın Bektaşî Vatikanı’nın İsrail’e hizmet ettiği fikri yalnızca Türk medyasında değil, Yunan basınında da vurgulandı. Protothema gazetesi, Rama’nın Bektaşî devleti kurma çabalarını İsrail’le flört olarak nitelendirdi ve bunu, ABD’deki Antisemitizmle Mücadele Hareketi’nden aldığı nişanla ilişkilendirdi.[92]

Bektaşî devletinin ilanı, Arnavutluk’taki Bektaşîliği İslam dünyasından tecrit edilmiş bir konuma getirdi. Mart 2018’deki Mücahitler olayından bu yana İran’la mesafe koyan ve son dönemde Türkiye ile de gerilim yaşayan Bektaşîler, İsrail’le bağlarını güçlendirmek zorunda kaldı. Baba Mondi’ye, Bektaşî devletini tanıtmak amacıyla yürüttüğü diplomatik girişimlerde, 16 Ocak 2025’te Papa’ya yaptığı ziyarette Haham Yoel Kaplan eşlik etti.[93] Bu arada, 13 Ekim 2024 tarihli İsrail gazetesi The Jerusalem Post, Baba Mondi ile yaptığı röportajı, “Arnavutluk’un dinî lideri: ‘Kendimi İsrail halkının bir kardeşi olarak görüyorum’” başlığıyla yayımladı.[94] Makale, Tiran’da bir Bektaşî “Vatikanı” kurulması fikrini yineleyerek, Bektaşîleri İsrail’e yakın duran, “iyi” Müslümanlar olarak yansıtmaktaydı.

Sonuç

Başbakan Edi Rama’nın, 23 Eylül 2024 tarihinde Birleşmiş Milletler’de yaptığı ve Tiran’da müstakil bir Bektaşî devleti kurulacağını ilan ettiği açıklama, Arnavutluk’un İslam dünyasına karşı duruşu ve İsrail yanlısı yönelimi bağlamında yaşanan bir dizi siyasi depremin doruk noktasını oluşturdu.Bu değişim süreci, 2012 yılında Arnavutluk’ta İsrail Büyükelçiliği’nin açılmasıyla başladı; 2016’da 3.000 İranlı mücahidin ülkeye kabul edilmesiyle derinleşti; 2018’de İran büyükelçisinin sınır dışı edilmesi ve 2022’de İran’la diplomatik ilişkilerin tamamen kesilmesiyle doruğa ulaştı. Arnavutluk’un İran’la düşmanlığı ve İsrail’le yakınlaşması, ülkedeki Sünnî ve Şiî İslam’a yönelik saldırıları da beraberinde getirdi.

Sünnî Müslümanlar, Suriye savaşına sempati duymaktan İsrail’le futbol maçı yapmaya kadar çeşitli nedenlerle zulüm görürken ve Arnavutluk’taki camileri kontrol eden örgüt Gülencilerin denetimine geçerken, Şiî Müslümanlar sadece İran’la aralarına mesafe koymaya zorlanmakla kalmadı, şimdi de Başbakan Rama, İran’a, Hamas’a, Türkiye’ye ve siyasal İslâm’a düşman, İsrail’e dost olacak Vatikan benzeri bir Bektaşî devleti kuracağını ilan etmiştir.

Bektaşî Dünya Genel Merkezi’nin resmî internet sitesinin sayfalarından, yabancı diplomatların açıklamalarından ve son yıllarda yaşanan gelişmelerden anlıyoruz ki, Bektaşîlerin Şiî ekolü Türkiye’den, İran’dan ve İslâm dünyasından uzaklaşırken İsrail’e yakınlaşıyor.

2023–2025 yıllarında İsrail Gazze’de soykırım yaparken ve tüm uluslararası toplum İsrail’i kınarken, Arnavutluk’taki Bektaşîler İsrail’in yanında yer aldı. İslâm dünyasından tecrit edilmiş olan, Arnavutluk gizli servisinin eski bir subayı ve üyesi olan Baba Edmond Brahimaj, Bektaşî cemaatini, İslâm dünyasında İsrail gibi soykırımcı ve Müslüman karşıtı bir devletin yanında yer almaya cesaret edebilen az sayıdaki akımdan biri hâline getirmiştir.

Başbakan Edi Rama’nın bir Bektaşî devleti kurma arzusunu açıklaması, bu projenin arkasında İsrail’in olduğundan şüphelenen Arnavutluk ve Türk kamuoyu tarafından kınanmıştır.

Öte yandan, Bektaşî Genel Merkezi’nin İsrail Devleti ile ilişkileri önemli ölçüde güçlenmiştir. Gazze’de Müslümanlara karşı yürütülen savaşlara katılmakla övünen Arnavutluk Hahambaşısı Yoel Kaplan, Papa ile görüşmelerde ya da İsrail kurumlarına yaptığı ziyaretlerde Baba Mondi’nin yanında yer almaktadır. Haham Yoel Kaplan, Arnavutluk’ta Bektaşî devleti fikrini destekleyen en güçlü ve tek din adamıdır.

Birçok analist, din âlimi ve diplomat, İsrail’in, Bektaşîlerin İslâm dünyasından tecrit edilmesini, yeni bir İslâm yaratmak için kullandığından şüphelenmektedir. Şiî-Siyonist bir İslâm, hem Başbakan Edi Rama’nın Siyonist lobinin desteğiyle Batı’daki siyasî varlığını sürdürmesine hem de İslâm’ın yeni bir versiyonunu yaratmaya şiddetle ihtiyaç duyan İsrail’e hizmet edecektir. Bu yeni versiyon, İran’ın, Müslüman Kardeşler’in ve Filistinlilerin propagandasını yaptığı; Filistin’in İsrail işgalinden ve soykırımından kurtarılmasını savunan özgürleştirici İslâmî teolojiye aykırıdır.

---

[1] Ministry for Europe and Foreign Affairs of Albania, “Prime Minister Edi Rama Welcomes the President of Israel, Isaac Herzog” [Başbakan Edi Rama, İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog’u Karşıladı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://mia.gov.al/en/prime-minister-edi-rama-welcomes-the-president-of-israel-isaac-herzog/.

[2] Albanian Daily News, “Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital” [Arnavutluk Başkentinde Yeni Bir Müslüman Devlet Kurmayı Planlıyor], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://albaniandailynews.com/news/albania-is-planning-a-new-muslim-state-inside-its-capital.

[3] Ministry for Europe and Foreign Affairs of Albania, “USA, New York, Speech of H.E. Mr. Edi Rama at the Summit of the Future” [ABD, New York, Sayın Edi Rama’nın Geleceğin Zirvesi’ndeki Konuşması], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://mia.gov.al/en/usa-new-york-speech-of-h-e-mr-edi-rama-at-the-summit-of-the-future/.

[4] Ministry for Europe and Foreign Affairs of Albania, “Prime Minister Edi Rama’s Speech on Behalf of Albania in the ‘Dialogue for the Digital Future’” [Başbakan Edi Rama’nın ‘Dijital Gelecek İçin Diyalog’ta Arnavutluk Adına Yaptığı Konuşma], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://mia.gov.al/en/prime-minister-edi-ramas-speech-on-behalf-of-albania-in-the-dialogue-for-the-digital-future/.

[5] Top Channel, “PM Rama in New York Event: We Will Not Withdraw from the Commitment to Shelter the Iranian Opposition in Albania” [Başbakan Rama New York Etkinliğinde: Arnavutluk’ta İran Muhalefetini Barındırma Taahhüdümüzden Vazgeçmeyeceğiz], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://top-channel.tv/english/pm-rama-in-new-york-event-we-will-not-withdraw-from-the-commitment-to-shelter-the-iranian-opposition-in-albania/.

[6] Jazexhi, Olsi, “The Political Exploitation of Islamophobia in Post-Communist Albania” [Post-Komünist Arnavutluk’ta İslamofobinin Siyasal Sömürüsü], Olsi Jazexhi Blog, 8 Aralık 2012, https://olsijazexhi.wordpress.com/2012/12/08/the-political-exploitation-of-islamophobia-in-post-communist-albania/.

[7] Jazexhi, Olsi, “Viti 2014 si një vit i zi për Islamin në Shqipëri” [2014, Arnavutluk’ta İslam İçin Kara Bir Yıl Olarak], Olsi Jazexhi Blog, 31 Aralık 2014, https://olsijazexhi.wordpress.com/2014/12/31/viti-2014-si-nje-vit-i-zi-per-islamin-ne-shqiperi/.

[8] Ibid.

[9] Gazeta Impakt, “IMPAKT 50 – Te arrestohesh për Izraelin” [IMPAKT 50 – İsrail İçin Tutuklanmak], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://gazetaimpakt.com/impakt-50-te-arrestohesh-per-izraelin/.

[10] Jazexhi, Olsi, “FETO, DAESH, and MEK: Double Standards in Albania’s Fight Against Terrorism” [FETÖ, DEAŞ ve MEK: Arnavutluk’un Terörle Mücadelesindeki Çifte Standartlar], Olsi Jazexhi Blog, 14 Kasım 2017, https://olsijazexhi.wordpress.com/2017/11/14/feto-daesh-and-mek-double-standards-in-albanias-fight-against-terrorism/.

[11] Jazexhi, Olsi, “Trump Administration Is Using MEK and Albania as a Launchpad for Future Attacks on Iran and Europe” [Trump Yönetimi, MEK’i ve Arnavutluk’u İran ve Avrupa’ya Yönelik Gelecekteki Saldırılar İçin Sıçrama Tahtası Olarak Kullanıyor], Olsi Jazexhi Blog, 23 Ağustos 2018, https://olsijazexhi.wordpress.com/2018/08/23/trump-administration-is-using-mek-and-albania-as-a-launchpad-for-future-attacks-on-iran-and-europe/.

[12] OCNAL, “Benjamin Netanyahu: Albania Gave Clear Message to Iran Regime” [Benjamin Netanyahu: Arnavutluk, İran Rejimine Net Bir Mesaj Verdi], Aralık 2018, https://www.ocnal.com/2018/12/benjamin-netanyahu-albania-gave-clear.html.

[13] Jazexhi, Olsi, “A Petition Demanding the End of Torture Against Imam Genci Balla” [İmam Genci Balla’ya Yönelik İşkencenin Sona Erdirilmesini Talep Eden Bir Dilekçe], Olsi Jazexhi Blog, 11 Ekim 2020, https://olsijazexhi.wordpress.com/2020/10/11/a-petition-demanding-the-end-of-torture-against-imam-genci-balla/.

[14] Daily Sabah, “Diplomats Leave Iranian Embassy in Albania After Expulsion” [Sınır Dışı Edilmenin Ardından Diplomatlar Arnavutluk’taki İran Büyükelçiliğinden Ayrıldı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.dailysabah.com/world/mid-east/diplomats-leave-iranian-embassy-in-albania-after-expulsion.

[15] YouTube, “Izraeli Propozoi Shtetin Bektashi? Ish-Ministri Zbulon Takimin e Baba Mondit me Presidentin Izraelit” [İsrail, Bektaşi Devletini mi Önerdi? Eski Bakan, Baba Mondi’nin İsrail Cumhurbaşkanıyla Yaptığı Görüşmeyi Açıklıyor], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.youtube.com/watch?v=pwrKCpLn778.

[16] Gazeta Impakt, “Ambasadori i Turqisë Atay: Ne Ndjekim Çdo Lëvizje. Gylenistët dhe Baba Mondi në Takim me Ambasadoren Izraelite” [Türkiye Büyükelçisi Atay: Her Hareketi Takip Ediyoruz. Gülenistler ve Baba Mondi, İsrail Büyükelçisiyle Görüştü], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://gazetaimpakt.com/ambasadori-i-turqise-atay-ne-ndjekim-cdo-levizje-gylenistet-dhe-baba-mondi-ne-takim-me-ambasadoren-izraelite/..

[17] Pamfleti, “Baba Mondi Appears on ‘SKY’ Talks; Used the ‘Strong’ to Rob Property” [Baba Mondi ‘SKY’ Konuşmalarında Ortaya Çıktı; Mülk Gaspı İçin ‘Güçlüleri’ Kullandı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://pamfleti.net/english/anti-mafia/baba-mondi-del-ne-bisedat-sky-ka-perdorur-te-fortet-per-te-grabitur-p-i228404..

[18] Gazeta Tema, “Prag Skandali në Komunitetin Bektashi” [Bektaşi Topluluğunda Skandal Eşiği], 22 Ağustos 2011, https://www.gazetatema.net/2011/08/22/prag-skandali-ne-komunitetin-bektashi.

[19] YouTube, “Izraeli Propozoi Shtetin Bektashi? Ish-Ministri Zbulon Takimin e Baba Mondit me Presidentin Izraelit” [İsrail, Bektaşi Devletini mi Önerdi? Eski Bakan, Baba Mondi’nin İsrail Cumhurbaşkanıyla Yaptığı Görüşmeyi Açıklıyor], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.youtube.com/watch?v=pwrKCpLn778.

[20] CNA, “‘We Were Not Asked’ / Baba Mondi Denies the News, in Favor of the Initiative for the New State” [“Bize Sorulmadı” / Baba Mondi, Yeni Devlet Girişimini Desteklediğine Dair Haberi Yalanladı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.cna.al/english/aktualitet/nuk-jemi-pyetur-baba-mondi-pergenjeshtron-lajmin-pro-nismes-per-shtet-i409225.

[21] Sabah, “Bektashi Devleti İsrail’in Projesi Mi?”, 23 Eylül 2024, https://www.sabah.com.tr/yazarlar/melihaltinok/2024/09/23/bektasi-devleti-israilin-projesi-mi.

[22] Jazexhi, Olsi, “The Bektashi Tarikah of Dervishes” [Bektaşi Derviş Tarikatı], Academia.edu, erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.academia.edu/36121857/THE_BEKTASHI_TARIKAH_OF_DERVISHES.

[23] Kalicani, Selim, Bektashizmi si Sekt Mistik Islam [İslami Mistik Bir Mezhep Olarak Bektaşilik], Tiran. s. 190–196.

[24] Frashëri, Naim, Fletorja e Bektashinjet [Bektaşilerin Defteri], Bükreş, 1896, s. 9.

[25] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Dekretim i Shenjtë i Dede Ahmed Myftarit” [Dede Ahmed Myftar’ın Kutsal Fermanı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/dekretim-i-shenjte-i-dede-ahmed-myftarit/.

[26] Doja, Albert, A Political History of Bektashism in Albania [Arnavutluk’ta Bektaşiliğin Siyasal Tarihi], HAL Archives, 2010, https://shs.hal.science/halshs-00425475/document..

[27] Alpan, Başak ve Erdi Öztürk, Turkish Foreign Policy in the Balkans Amidst ‘Soft Power’ and ‘De-Europeanisation’ [‘Yumuşak Güç’ ve ‘Avrupasızlaşma’ Sürecinde Türkiye’nin Balkanlar’daki Dış Politikası], Coventry University, 2020, https://pure.coventry.ac.uk/ws/portalfiles/portal/74213260/Post_Print.pdf.

[28] Middle East Institute, “Competing Over Islam: Turkey, Saudi Arabia, and Iran in the Balkans” [İslam Üzerinde Rekabet: Türkiye, Suudi Arabistan ve İran’ın Balkanlar’daki Yarışı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.mei.edu/publications/competing-over-islam-turkey-saudi-arabia-and-iran-balkans.

[29] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “60th Anniversary of the World Grandfather. Tradition Continues, the Grandfather Distributes Aid to Orphaned Children on the Day of His Birth” [Dünya Dedesi’nin 60. Yıl Dönümü. Gelenek Sürüyor: Dede, Doğum Gününde Yetim Çocuklara Yardım Dağıtıyor], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/60th-anniversary-of-the-world-grandfather-tradition-continues-the-grandfather-distributes-aid-to-orphaned-children-on-the-day-of-his-birth/.

[30] Embassy of Israel in Albania, “FM Liberman Inaugurates New Embassy in Albania” [Dışişleri Bakanı Liberman, Arnavutluk’taki Yeni Büyükelçiliği Açtı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://embassies.gov.il/MFA/PressRoom/Pages/FM-Liberman-to-inaugurate-new-embassy-in-Albania.aspx.

[31] Izraeli Sot, “Ambasadori Cohen Takohet me Baba Edmond Brahimaj” [Büyükelçi Cohen, Baba Edmond Brahimaj ile Görüştü], 1 Ocak 2015, https://www.izraelisot.com/2015/01/01/ambasadori-cohen-takohet-me-baba-edmond-brahimaj/.

[32] Izraeli Sot, “Shaban Sinani Boton Shqiptarët dhe Hebrenjtë” [Shaban Sinani, ‘Arnavutlar ve Yahudiler’i Yayımladı], 17 Haziran 2014, https://www.izraelisot.com/2014/06/17/shaban-sinani-boton-shqiptaret-dhe-hebrenjte/.

[33] Akademia e Shkencave e Shqipërisë, “Curriculum Vitae Shaban Sinani” [Shaban Sinani Özgeçmiş], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://akad.gov.al/wp-content/uploads/2024/02/Sinani-2019-CV.pdf.

[34] Ibid.

[35] Jazexhi, Olsi, “Has Donald Trump Appointed Madam Maryam Rajavi as Foreign Minister of Albania?” [Donald Trump, Bayan Maryam Rajavi’yi Arnavutluk Dışişleri Bakanı Olarak mı Atadı?], Olsi Jazexhi Blog, 29 Aralık 2018, https://olsijazexhi.wordpress.com/2018/12/29/has-donald-trump-appointed-madam-maryam-rajavi-as-foreign-minister-of-albania/.

[36] NCR-Iran, “Two Iranians Detained on Suspicion of Terrorism in the Capital of Albania” [Arnavutluk’un Başkentinde İki İranlı Terör Şüphesiyle Gözaltına Alındı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/two-iranians-detained-on-suspicion-of-terrorism-in-the-capital-of-albania/.

[37] Jazexhi, Olsi, “Trump Administration Is Using MEK and Albania as a Launchpad for Future Attacks on Iran and Europe” [Trump Yönetimi, MEK’i ve Arnavutluk’u İran ve Avrupa’ya Yönelik Gelecekteki Saldırılar İçin Sıçrama Tahtası Olarak Kullanıyor], Olsi Jazexhi Blog, 23 Ağustos 2018, https://olsijazexhi.wordpress.com/2018/08/23/trump-administration-is-using-mek-and-albania-as-a-launchpad-for-future-attacks-on-iran-and-europe/.

[38] Gazeta Impakt, “Dy ‘Terroristët’ Iranianë: Aprofesionalizëm Ulëritës apo Thjesht ‘False Flag Operation’” [İki ‘İranlı Terörist’: Çarpıcı Bir Profesyonellik Eksikliği mi, Yoksa Sadece Bir ‘Sahte Bayrak Operasyonu’ mu?], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://gazetaimpakt.com/dy-terroristet-iraniane-aprofesionalizem-ulerites-apo-thjesht-false-flag-operation/.

[39] Izraeli Sot, “Ditari 2019, Një Vit Intensiv Miqësie Shqipëri-Izrael” [2019 Günlüğü: Arnavutluk-İsrail Dostluğunda Yoğun Bir Yıl], 29 Aralık 2019, https://www.izraelisot.com/2019/12/29/ditari-2019-nje-vit-intensiv-miqesie-shqiperi-izrael/.

[40] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Dr. Munr Kazmir, Vice President of the US Congress of the Jews, Decorates the Headfather and the Bektashi Community” [ABD Yahudi Kongresi Başkan Yardımcısı Dr. Munr Kazmir, Başdedeyi ve Bektaşi Topluluğunu Onurlandırdı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/dr-munr-kazmir-vice-president-of-the-us-congress-of-the-jews-decorates-the-headfather-and-the-bektashi-community/.

[41] Shqiptarja, “Terroristët e Infiltruar si Gazetarë Intervistuan Baba Mondin, Kryegjyshi: Mund të Isha dhe Unë Shënjestër” [Gazeteci Kılığında Sızan Teröristler Baba Mondi ile Röportaj Yaptı, Başdede: Hedef Ben de Olabilirdim], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://shqiptarja.com/video/terroristet-e-infiltruar-si-gazetare-intervistuan-baba-mondin-kryegjyshi-mund-te-isha-dhe-une-shenjestra.

[42] Shqiptarja, “Baba Mondi Falënderon Izraelitët për Inspektimin e Kryegjyshatës Pas Tërmetit, Eksperti: E Bëjmë me Dashuri për Shqiptarët që Na Kanë Mbrojtur” [Baba Mondi, Deprem Sonrası Kryegjyshata’da İnceleme Yapan İsraillilere Teşekkür Etti; Uzman: Bunu Bizi Korumuş Olan Arnavutlara Sevgiyle Yapıyoruz], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://shqiptarja.com/lajm/baba-mondi-falenderon-izraelitet-per-inspektimin-e-kryegjyshates-pas-termetit-eksperti-e-bejme-me-dashuri-per-shqiptaret-qe-na-kane-mbrojtur.

[43] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “The World Leader Participates in the Inauguration of the First Holocaust Memorial in Tirana” [Dünya Bektaşi Lideri, Tiran’daki İlk Holokost Anıtının Açılışına Katıldı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-world-leader-participates-in-the-inauguration-of-the-first-holocaust-memorial-in-tirana/.

[44] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “World Leader His Grace Hacı Dede Edmond Brahimaj with Representatives of the Jewish Association and Community” [Dünya Lideri Hacı Dede Edmond Brahimaj, Yahudi Derneği ve Topluluğu Temsilcileriyle Bir Arada], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/world-leader-his-grace-hacı-dede-edmond-brahimaj-with-representatives-of-the-jewish-association-and-community/.

[45] The Jerusalem Post, “Albanian Jews Reject Appointment of New Chief Rabbi” [Arnavutluk’taki Yahudiler Yeni Başhaham Atamasını Reddetti], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.jpost.com/jewish-world/jewish-news/albanian-jews-reject-appointment-of-new-chief-rabbi.

[46] Kaplan, Yoel, Twitter gönderisi, 30 Ekim 2020, https://x.com/ClRabbi/status/1321863363601879040.

[47] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Meeting Dated on December 4, 2020, with Journalist from Israel Benny Ziffer – From Newspaper Haaretz” [4 Aralık 2020 Tarihli Toplantı: İsrailli Gazeteci Benny Ziffer ile – Haaretz Gazetesinden], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/meeting-dated-on-december-4m-2020-with-journalist-from-israel-benny-ziffer-from-newspaper-haaretz/.

[48] Haaretz, “In Search of Sabbatai Zevi, the Self-Proclaimed Messiah Who Led a Crypto-Jewish Sect” [Sabetay Sevi’nin İzinde: Kripto-Yahudi Bir Mezhebin Önderi Olarak Kendisini Mesih İlan Eden Adam], 16 Ocak 2021, https://www.haaretz.com/world-news/2021-01-16/ty-article-magazine/.highlight/in-search-of-sabbatai-zevi-the-self-styled-messiah-who-led-a-crypto-jewish-sect/0000017f-eda5-d639-af7f-edf7385a0000.

[49] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Kryegjyshi Botëror, Shejtëria e Tij Hacı Dede Edmond Brahimaj, Kryetar i Këshillit Ndërfetar të Shqipërisë, Priti në Selinë e Shenjtë të Kryegjyshatës Botërore Bektashiane në Tiranë, Ambasadorin e Izraelit, Shkëlqesinë e Tijë z. Noah Gal Gandier” [Dünya Bektaşi Lideri ve Arnavutluk Dinlerarası Konseyi Başkanı Hacı Dede Edmond Brahimaj, İsrail Büyükelçisi Ekselansları Noah Gal Gandier’i Tiran’daki Dünya Bektaşi Merkezi’nde Ağırladı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/sot-ne-mesdite-kryegjyshi-boteror-shejteria-e-tij-hacı-dede-edmond-brahimaj-kryetar-i-keshillit-nderfetar-te-shqiperise-priti-ne-seline-e-shenjte-te-kryegjyshates-boterore-bektashiane-ne-tirane/.

[50] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Kryegjyshi Botëror Bektashian, Hirësia e Tij Hacı Dede Edmond Brahimaj Shtron Iftar me Rastin e Muajit të Shenjtë të Ramazanit” [Dünya Bektaşi Lideri Hacı Dede Edmond Brahimaj, Mübarek Ramazan Ayı Münasebetiyle İftar Verdi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/kryegjyshi-boteror-bektashian-hiresia-e-tij-hacı-dede-edmond-brahimaj-shtron-iftar-me-rastin-e-muajit-te-shenjte-te-ramazanit/.

[51] Gazeta Impakt, “Hoxhallarët Denoncojnë Iftarin e Baba Edmond Brahimaj dhe Myfti Lauren Lulit me Ambasadorin e Izraelit, Noah Gal Gendler” [Hocalar, Baba Edmond Brahimaj ile Müftü Lauren Luli’nin İsrail Büyükelçisi Noah Gal Gendler ile Verdiği İftarı Kınadı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://gazetaimpakt.com/hoxhallaret-denoncojne-iftarin-e-baba-edmond-brahimaj-dhe-myfti-lauren-lulit-me-ambasadorin-e-izraelit-noah-gal-gendler/.

[52] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Kryegjyshi Botëror, Shenjtëria e Tij, Hacı Dede Edmond Brahimaj, Zhvilloi një Takim Miqësor me Drejtoren e Komitetit Hebreo-Amerikan (AJC) znj. Avital Leibovich” [Dünya Bektaşi Lideri Hacı Dede Edmond Brahimaj, Amerikan Yahudi Komitesi (AJC) Direktörü Bayan Avital Leibovich ile Dostane Bir Görüşme Gerçekleştirdi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/kryegjyshi-boteror-shenjteria-e-tij-hacı-dede-edmond-brahimaj-zhvilloi-nje-takim-miqesor-me-drejtoren-e-komitetit-hebreo-amerikan-ajc-znj-avital-leibovich/.

[53] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Ish-Nënkryeparlamentari i Izraelit, z. Halik Bar Viziton Kryegjyshatën Botërore Bektashiane” [İsrail Eski Parlamento Başkan Yardımcısı Halik Bar, Dünya Bektaşi Merkezi’ni Ziyaret Etti], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/ish-nenkryeparlamentari-i-izraelit-z-halik-bar-vizitoi-kryegjyshaten-boterore-bektashiane/.

[54] Associated Press, “Terror Threat Cancels Iranian Opposition’s Summit in Albania” [Terör Tehdidi Nedeniyle İran Muhalefetinin Arnavutluk’taki Zirvesi İptal Edildi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://apnews.com/article/middle-east-iran-albania-tirana-de39227e538dabd5c84686b5846722eb.

[55] Shqiptarja, “Spiunazh në Shërbim të Regjimit Iranian, SPAK Kontrollon në Shoqatën, Banesat, Zyrat dhe Makinat e 20 Ish-Anëtarëve të MEK në Shqipëri” [İran Rejimine Hizmet Eden Casusluk Faaliyetleri: SPAK, Arnavutluk’taki MEK’in 20 Eski Üyesinin Derneklerini, Evlerini, Ofislerini ve Araçlarını Denetledi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://shqiptarja.com/lajm/spiunazh-ne-sherbim-te-regjimit-iranian-spak-kontrolle-ne-banesat-e-20-ishanetareve-te-mek-ne-shqiperi.

[56] Shqiptarja, “Urdhëruan Sulmin Kibernetik, Shqipëria Prish Marrëdhëniet Diplomatike me Iranin! Rama: Kemi Prova! Angazhoi 4 Grupe, Njëri Prej Tyre Më Famëkeq” [Siber Saldırıyı Emrettiler: Arnavutluk, İran ile Diplomatik İlişkileri Kesti! Rama: Kanıtlarımız Var! Dört Grup Görevlendirildi, Biri En Kötü Şöhretlisi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://shqiptarja.com/lajm/sulmi-kibernetik-shqiperia-ngrin-marredheniet-diplomatike-me-iranin.

[57] Middle East Institute, “Iran’s Balkan Front: The Roots and Consequences of Iranian Cyberattacks Against Albania” [İran’ın Balkan Cephesi: Arnavutluk’a Yönelik İran Siber Saldırılarının Kökleri ve Sonuçları], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.mei.edu/publications/irans-balkan-front-roots-and-consequences-iranian-cyberattacks-against-albania.

[58] The Jerusalem Post, “Albanian PM Seeks Israel’s Cyber Expertise After Iranian Attacks” [Arnavutluk Başbakanı, İran Saldırıları Sonrasında İsrail’in Siber Güvenlik Uzmanlığını Talep Etti], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.jpost.com/business-and-innovation/all-news/article-720348.

[59] OCNAL, “Benjamin Netanyahu: Albania Gave Clear Message to Iran Regime” [Benjamin Netanyahu: Arnavutluk, İran Rejimine Net Bir Mesaj Verdi], Aralık 2018, https://www.ocnal.com/2018/12/benjamin-netanyahu-albania-gave-clear.html.

[60] BalkanWeb, “Kërcënimet / Shqipëria Tjetër Ndëshkim Iranit Pas Shpalljes ‘Non Grata’ të Dy Diplomatëve, Mbyllet Shkolla në Tiranë (Dokumenti)” [Tehditler / Arnavutluk’tan İran’a Bir Ceza Daha: İki Diplomata ‘İstenmeyen Kişi’ Kararı Sonrası Tiran’daki Okul Kapatıldı (Belge)], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.balkanweb.com/kercenimet-shqiperia-tjeter-ndeshkim-iranit-pas-shpalljes-non-grata-te-dy-diplomateve-mbyllet-shkolla-ne-tirane-dokumenti/.

[61] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Kryegjyshi Botëror, Dede Edmond Brahimaj Merr Pjesë në Eventin e Mirëseardhjes së Ambasadores së Re të Izraelit në Tiranë, Galit Peleg” [Dünya Bektaşi Lideri Dede Edmond Brahimaj, İsrail’in Yeni Tiran Büyükelçisi Galit Peleg İçin Düzenlenen Karşılama Etkinliğine Katıldı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/kryegjyshi-boteror-dede-edmond-brahimaj-merr-pjese-ne-eventin-e-mireseardhjes-se-ambasadores-se-re-te-izraelit-ne-tirane-galit-pelg/.

[62] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Ambasadorja e Izraelit, Znj. Galit Peleg Viziton Kryegjyshatën Botërore Bektashiane” [İsrail Büyükelçisi Bayan Galit Peleg, Dünya Bektaşi Merkezi’ni Ziyaret Etti], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/ambasadorja-e-izraelit-znj-galit-peleg-viziton-kryegjyshaten-boterore-bektashiane/.

[63] CNA, “Karamuço Zbulon Etë e Deshtuara / Baba Mondi dhe Pandeli Majko, Synim i Iranit” [Karamuço Başarısız Girişimleri Ortaya Çıkardı: Baba Mondi ve Pandeli Majko, İran’ın Hedefindeydi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.cna.al/english/aktualitet/karamuco-zbulon-et-e-deshtuara-baba-mondi-dhe-pandeli-majko-ne-i326722.

[64] Letër e Komuniteteve Fetare Drejtuar KM Edi Rama dhe Presidentit Bajram Begaj, 14/12/2022 [Dini Cemaatlerin Başbakan Edi Rama ve Cumhurbaşkanı Bajram Begaj’a Hitaben Yazdığı Mektup, 14.12.2022].

[65] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Kryegjyshi Botëror, Shenjtëria e Tij, Hacı Dede Edmond Brahimaj, Priti në një Takim Ambasadoren e Izraelit në Shqipëri, Galit Peleg” [Dünya Bektaşi Lideri Hacı Dede Edmond Brahimaj, İsrail’in Arnavutluk Büyükelçisi Galit Peleg ile Bir Görüşme Gerçekleştirdi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/kryegjyshi-boteror-shenjteria-e-tij-hacı-dede-edmond-brahimaj-priti-ne-nje-takim-ambasadoren-e-izraelit-ne-shqiperi-galit-peleg/.

[66] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Vizita e Një Delegacioni Izraelit në Kryegjyshatën Botërore Bektashiane” [Bir İsrail Heyetinin Dünya Bektaşi Merkezi’ne Ziyareti], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/vizita-e-nje-delegacioni-izraelit-ne-kryegjyshaten-boterore-bektashiane/.

[67] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Kryegjyshi Botëror i Bektashinjve dhe Ambasadorja e Izraelit Shtrojnë Iftar me Rastin e Muajit të Shenjtë të Ramazanit” [Dünya Bektaşi Lideri ve İsrail Büyükelçisi, Mübarek Ramazan Ayı Vesilesiyle İftar Verdi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/kryegjyshi-boteror-i-bektashinjve-dhe-ambasadorja-e-izraelit-shtrojne-iftar-me-rastin-e-muajit-te-shenjte-te-ramazanit/.

[68] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Kryegjyshi Botëror, Shenjtëria e Tij, Hacı Dede Edmond Brahimaj Merr Pjesë në 75-Vjetorin e Shtetit të Izraelit” [Dünya Bektaşi Lideri Hacı Dede Edmond Brahimaj, İsrail Devleti’nin 75. Yıl Dönümüne Katıldı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/kryegjyshi-boteror-shenjteria-e-tij-hacı-dede-edmond-brahimaj-merr-pjese-ne-75-vjetorin-e-shtetit-te-izraelit/.

[69] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Mbrëmje Surprizë, për Dede Edmond Brahimajn, me Rastin e Ditëlindjes” [Dede Edmond Brahimaj’ın Doğum Günü Vesilesiyle Sürpriz Bir Akşam Düzenlendi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/mbremje-surprize-per-dede-edmond-brahimajn-me-rastin-e-ditelindjes/.

[70] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Zëvendës Presidenti i Kongresit Hebraik Amerikan, z. Munr Kazmir Viziton Spitalin Continental” [Amerikan Yahudi Kongresi Başkan Yardımcısı Munr Kazmir, Continental Hastanesi’ni Ziyaret Etti], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/zevendes-presidenti-i-kongresit-hebraik-amerikan-z-munr-kazmir-viziton-spitalin-continental/.

[71] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Message of Condolence Directed to Embassy of Israel in Albania” [Arnavutluk’taki İsrail Büyükelçiliği’ne Gönderilen Taziye Mesajı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/message-of-condolence-directed-to-embassy-of-izrael-in-albania/.

[72] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Kryegjyshi Botëror Bektashian, Shtron Iftar për Muajin e Ramazanit” [Dünya Bektaşi Lideri Hacı Dede Edmond Brahimaj, Ramazan Ayı için İftar Verdi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/kryegjyshi-boteror-bektashian-shtron-iftar-per-muajin-e-ramazanit/.

[73] Mexhlis, “Bujar Spahiu Demonstron Sërish Mbështetjen për Izraelin, Duke Bërë Foto me Ambasadoren Izraelite” [Bujar Spahiu, İsrail’e Destek Verdiğini Yeniden Gösterdi, İsrail Büyükelçisiyle Fotoğraf Çektirdi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://mexhlis.com/forum/1218-bujar-spahiu-demostron-serish-mbeshtetjen-per-izraelin-duke-bere-foto-me-ambasadoren-izraelite.

[74] Kryegjyshata Botërore Bektashiane, “Vizita e Ministrit të Turizmit të Izraelit Haim Katz në Kryegjyshatën Botërore Bektashiane” [İsrail Turizm Bakanı Haim Katz’ın Dünya Bektaşi Merkezi’ni Ziyareti], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/vizita-e-ministrit-te-turizmit-te-izraelit-haim-katz-ne-kryegjyshaten-boterore-bektashiane/.

[75] Herzog, Isaac, Twitter gönderisi, 12 Eylül 2024, https://mobile.x.com/Isaac_Herzog/status/1834271637736210860.

[76] Gazeta Impakt, “‘Nuk u Jepet Dorë Kriminelëve’ / Mbahet Protesta Kundër KMSH për Pritjen e Herzog” [‘Suçlulara Teslimiyet Yok’ / Herzog’un Kabulü İçin KMSH’ye Karşı Protesto Düzenlendi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://gazetaimpakt.com/nuk-u-jepet-dora-krimineleve-mbahet-protesta-kunder-kmsh-per-pritjen-e-herzog/.

[77] Gazeta Impakt, “Kreu i LHSH, Justinian Topulli Kundër Takimit të Nënkryetarit të KMSH me Presidentin Izraelit në Tiranë” [LHSH Başkanı Justinian Topulli, KMSH Başkan Yardımcısı ile İsrail Cumhurbaşkanının Tiran’daki Görüşmesine Karşı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://gazetaimpakt.com/kreu-i-lhsh-justinian-topulli-kunder-takimit-te-nenkryetarit-te-kmsh-me-presidentin-izraelit-ne-tirane/.

[78] The New York Times, “Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital” [Arnavutluk, Başkentinde Yeni Bir Müslüman Devleti Kurmayı Planlıyor], 21 Eylül 2024, https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html.

[79] United Nations Digital Library, “General Assembly Official Records, 79th Session: 3rd Plenary Meeting, Sunday, 22 September 2024, New York” [Birleşmiş Milletler Genel Kurulu Resmi Tutanakları, 79. Dönem: 3. Genel Kurul Toplantısı, Pazar, 22 Eylül 2024, New York], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://digitallibrary.un.org/record/4074034?ln=en&v=pdf.

[80] The Jerusalem Post, “Combat Antisemitism Movement Honors Albanian Prime Minister for Combating Hate” [Antisemitizmle Mücadele Hareketi, Arnavutluk Başbakanını Nefretle Mücadele Ettiği İçin Onurlandırdı], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.jpost.com/diaspora/article-822118.

[81] Koha, “Rama Cut with Iran: We Will Not Hand Over the Mujahideen” [Rama, İran ile İlişkileri Kesti: Mucahidinleri Teslim Etmeyeceğiz], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.koha.net/en/arberi/rama-i-prere-me-iranin-nuk-i-dorezojme-muxhahedinet.

[82] Shqiptarja, “Një Shtet Bektashi në Tiranë? Shoqatat Islame Protestë para Komuniteti Mysliman: ‘Jo në Emrin Tim!’” [Tiran’da Bir Bektaşi Devleti mi? İslami Dernekler, ‘Benim Adıma Değil!’ Diyerek Müslüman Topluluğu Önünde Protesto Düzenledi], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://shqiptarja.com/lajm/nje-shtet-bektashi-ne-tirane-shoqatat-islame-proteste-para-komuniteti-mysliman.

[83] TPZ, “‘Shteti Bektashi, Ide e Soros!’ / Altin Goxhaj Padit Edi Ramën në SPAK: Po Bën Tradhti!” [‘Bektaşi Devleti, Soros’un Fikri!’ / Altin Goxhaj, Edi Rama’yı SPAK’a Şikayet Ediyor: ‘Vatan Hainliği Yapıyor!’], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.tpz.al/aktualitet/shteti-bektashi-ide-e-soros-altin-goxhaj-padit-edi-ramen-ne-spak-po-b-i263087.

[84] Facebook, “Pas Shtetit Bektashi nuk është Feja por Shërbime Sekrete që Kërkojnë Copëtimin e Shqipërisë” [Bektaşi Devleti Sonrası Din Değil, Arnavutluk’un Bölünmesini İsteyen Gizli Servisler Var], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.facebook.com/TVPopulli.info/videos/1653821132178927/.

[85] Syri.net, “Berisha: Njohja e Sovranitetit të një Shteti me Bankë dhe Pasaporta Diplomatike do të Thotë të Krijoj Strehën Më Gjigante të Trafikantëve” [Berisha: Banka ve Diplomatik Pasaportaya Sahip Bir Devletin Egemenliğini Tanımak, En Büyük Kaçakçılık Barınağını Kurmak Anlamına Gelir], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.syri.net/politike/763294/berisha-njohja-e-sovranitetit-te-nje-shteti-me-banke-dhe-pasaporta-diplomatike-do-te-thote-te-krijosh-strehen-me-gjigante-te-trafikanteve/.

[86] Koha Jone, “Paskal Milo: Pse Presidenti i Izraelit Erdhi e Takoi Baba Mondin?!” [Paskal Milo: İsrail Cumhurbaşkanı Neden Baba Mondi ile Görüştü?], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://kohajone.com/aktualitet/paskal-milo-pas-idese-se-shtetit-bektashi-fshihet-izraeli-por-jo-vetem-pse-presidenti-i-izraelit-erdhi-e-takoi-baba-mondin/.

[87] KMSH, “Deklaratë Zyrtare” [Resmi Açıklama], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.kmsh.al/deklarate-zyrtare/.

[88] YouTube, “Reagimi i Fortë, Baba Elidoni nga USA: Jam Kundër Krijimit të një Sheshi Bektashian në Shqipëri” [Amerika’dan Baba Elidoni’nin Sert Tepkisi: Arnavutluk’ta Bir Bektaşi Meydanı Kurulmasına Karşıyım], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.youtube.com/watch?v=tthy8wb8FRk.

[89] Gazeta Impakt, “Ambasadori i Turqisë Atay: Ne Ndjekim Çdo Lëvizje. Gylenistët dhe Baba Mondi në Takim me Ambasadoren Izraelite” [Türkiye Büyükelçisi Atay: Her Hareketi Takip Ediyoruz. Gülenistler ve Baba Mondi, İsrail Büyükelçisiyle Görüştü], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://gazetaimpakt.com/ambasadori-i-turqise-atay-ne-ndjekim-cdo-levizje-gylenistet-dhe-baba-mondi-ne-takim-me-ambasadoren-izraelite/.

[90] Gazeta Impakt, “A Fshihet Izraeli Pas ‘Shtetit Bektashi’? Edhe Ankaraja Ngre Dyshime: Pse Herzog Takoi Baba Mondin dhe Numrin Dy të KMSH” [‘Bektaşi Devleti’ Ardında İsrail Gizleniyor mu? Ankara da Şüpheleri Gündeme Getiriyor: Neden Herzog, Baba Mondi ve KMSH’nin İkinci Adamıyla Görüştü?], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://gazetaimpakt.com/a-fshihet-izraeli-pas-shtetit-bektashi-edhe-ankaraja-ngre-dyshime-pse-herzog-takoi-baba-mondin-dhe-numrin-dy-te-kmsh/.

[91] Anadolu Agency, “Ambasada Turke në Bashkëpunim me Gjyshatën Bektashiane të Elbasanit Organizojnë Iftar” [Türk Büyükelçiliği, Elbasan Bektaşi Merkezi ile Birlikte İftar Düzenliyor], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.aa.com.tr/sq/bota/ambasada-turke-n%C3%AB-bashk%C3%ABpunim-me-gjyshat%C3%ABn-bektashiane-t%C3%AB-elbasanit-organizojn%C3%AB-iftar/3175008.

[92] Protothema, “Το Βατικανό των Τιράνων: Η Ιστορία των Μπεκτασήδων - Η Τουρκία, η Ελλάδα και ο Ράμα” [Tiran’ın Vatikan’ı: Bektaşilerin Tarihi – Türkiye, Yunanistan ve Rama], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.protothema.gr/world/article/1546465/to-vatikano-ton-tiranon-i-istoria-ton-bektasidon-i-tourkia-i-ellada-kai-o-rama/.

[93] Shqiptarja, “Vatikan, Papa Françesku Pret Kryegjyshin e Bektashinjve! Baba Mondi i Flet për Shtetin Bektashi, Merr Bekimin e Atit të Shenjtë” [Vatikan, Papa Francesco Bektaşi Liderini Ağırlıyor! Baba Mondi, Bektaşi Devleti Üzerine Konuşuyor ve Kutsal Baba’dan Bereket Alıyor], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://shqiptarja.com/lajm/vatikan-papa-francesku-pret-ne-takim-kryegjyshin-e-bektashinjve-baba-mondin.

[94] The Jerusalem Post, “Religious Leader of Albania: ‘I Consider Myself a Brother of the People of Israel’ – Exclusive” [Arnavutluk’un Dini Lideri: ‘Kendimi İsrail Halkının Bir Kardeşi Olarak Görüyorum’ – Özel Röportaj], erişim tarihi: 2 Mart 2025, https://www.jpost.com/israel-news/article-824175.